Хайдутите

[KIZIL DELI]

Мислех, че това са добре известни неща...

Явно известни само на теб Я виж, че има организация, в която са въвлечени ако не стотици, то поне няколко десетки хиляди ятаци, войни финансират тва-онва, за свободата на България милеят.

[Guy de Mont Ferrand]

Би било добре да се изясни в детайли хронологичното развитие на семантиката. Трудно ми е да повярвам например, че израза Жити¼е ха¼дук Веšка Петровиžа съдържа конотации на разбойничество.

"Хайдук" до последно си означава "разбойник", дори в съвременни български диалекти и в езика на по-старите хора. Но, струва ми се, от ок. средата или началото на 19 век думата придобива и една по-положителна окраска, доколкото отразява "национални борци' на балканските народи срещу османското господство.

Мислех, че това са добре известни неща...

[KIZIL DELI]

Разбрах те, не съм аз точният човек за тази работа обаче

Най-прост search на хайдут в истанбулския архив вади 1208 документа. Ето например:

1
Tarih: Dosya No: Gömlek No:3525 Fon Kodu: MAD.d..
Sadrazam Gürcü Hurşid Ahmed Paşa'nın İstanbul'u teşrifleri gününden itibaren gizli olarak Anadolu ve Rumeli'de ve eyalat-ı sairede vaki Sivas, Erzurum, Maraş, Adana, Kocaeli, Hüdavendigar, Haleb, Mısır, Tunus, Cezayir, Belgrad, Bosna, Yanya, Ağriboz, Vidin, Silistre vesairenin vali, beylerbeyi, muhafız, mutasarrıf ve eminlerine ve Eflak ve Boğdan voyvodalarına ve eşhas-ı saireye hitaben yazılan ve asker ve ümeranın tayinatlarına muhassas zahire bahalarına, kalelerdeki neferlerin ücret ve bedellerine, bazı mukataaların umur ve hususatına, zuhur eden haydut ve eşkiyanın yapdıkları hasarat ile uğradıkları takibata, bastırılan isyanlara, ceryan eden siyasi ve askeri muhaberat ve mesaile müteallik olan müteaddid resmi mektub ve kaime suretlerini havi maktubat-ı resmiye defteri.
2
Tarih: Dosya No: Gömlek No:3571 Fon Kodu: MAD.d..
Sadrazam Yusuf Ziya Paşa'nın Ordu-yı Hümayun'la İstanbul'dan ayrılmasından sonra Rikab-ı Hümayun kaymakamına ordunun ve Varna Kalesi'nin mühimmatının itmamına, Fatma Sultan'ın vefatına, İzvornik Memlehası, Haleb, Raka, Diyarbekir'in kahve rusumu mukataalarına, Selanik taraflarındaki Dimitri ve Apostol adlı haydutların ahz ve idamına, Musul ahalisinin Abdülcelilzadeler ile ittifakıyla Vali Ahmed Paşa'yı şehirden tard ettiklerine vesair hususata dair yazılan tahriratı muhtevi müsvedde-i tahrirat defteri.
3
Tarih: Dosya No: Gömlek No:9251 Fon Kodu: MAD.d..
Rumeli'nin muhtelif mıntıkalarıyla Cezair-i Bahr-i Sefid'in mahzen-i evrak, köprü, vali konağı, cami, kışla ve tahaffuzhane gibi çeşitli binalara ait inşaat ve tamirat işlerine, memurin-i muhtelifenin tayin, azil, becayiş, nakl vesair durumlarıyla maaş, mahiye ve masarif-i müteferrikalarına, inşa edilen mekatib-i rüşdiyelerle bu mekteblerin talim ve tedrisi hususlarına, mevcut olan veyahut ihdas edilen karantinaların sevk ve idarelerine, Kıbrıs ile diğer bazı mahaller aşarının ahaliye maktuan ihalesine, Tırnova havalisinde zuhur eden haydut ve eşkiyanın define, İstanbul'a gelecek Haremeyn ahlisinin memurlardan temin ve tedarik edilecek ikramiyeleri ile sair masraflarına, Yanbolu, Sofya vesair postahanelerde demirbaş olarak mevcut bulunan bargirler ile eşya-i sairenin muhafazasına ve posta nakliyat işlerine, Şumnu sancağı reayasının cemaatçe ahz olunan cizyelerine dair muamelatı ve bunlarla ilgili diğer mali umur ve hususlar hakkında bir takım ilmühaber kayıtlarını ihtiva eden ilmühaber kayıt defteri.
4
Tarih: Dosya No: Gömlek No:9751 Fon Kodu: MAD.d..
Cidde Valisi Tosun Paşa, Anadolu Valisi merfuulvüzera Ömer Paşa, Bağdad Valisi Sülüyman Paşa, Van Muhafızı Sadık Paşa ve emsali vüzera, ümera, voyvoda, ayan, vücuh ve mütemevvilandan veya izale-i vücudlarına lüzum görülen eşirradan miriye olan borçları veya bila-veled vefatları veya suçları yüzünden nef ve katl edilmeleri veya mütemevvil ve sahib-i servet olmaları sebepleriyle muhallefat, metrukat, emval, eşya, çiftlik ve akarları miri namına zabt edilenleriyle bunlardan gerek bedel-i muayyen mukabilinde ve gerek varislerinin şayan-ı merhamet görülmesi üzerine iade olunanlarının, satılanlarının ve Dersaadet'e celb edilenlerinin isim ve miktarlarını ve eşya, nukud ve mücevherattan hazineye mal edilenlere verilen ilmuhaberlerini; muhallefat akçelerinden masarif-i mühimme ve müstaceleye tertib olunan havalelerle tahsilatını; İzmir'de Kefalonyalı bir kaptan gemisi kiralayarak eşya-yı ticariyelerini yükleyen üç İslam tacirini katlederek denize atan ve takip neticesinde yakalanan haydutların asılarak gemi ve eşyalarının İstanbul'a gönderilmesi gibi muhallefata müteallik ve iradelere müstenid yazılan ahkam ve evamiri; baki kullarından inhilal eden bölükbaşılarını ve baki kulluklarına seçilenlerin tayinini; muhallefattan satılan çiftlik ve emlaka dair sahiplerine verilen temliknamelerin Başmuhasebe'ye kaydıyla alakalılara verilen suret ve ilmuhaberleri ihtiva eden ahkam-ı muhallefat defteri.
5
Tarih: Dosya No: Gömlek No:9758 Fon Kodu: MAD.d..
Karahisar-ı Sahib'de vefat eden Hacı Bakizade el-Hac Süleyman'ın muhallefatı, Cuma-yı Atik ayanı Hacı Ali'nin muhallefatının veresesine terk edilmesi, Bosnalı Hacı Kaşlızade Hasan Bey'in mukallefatı, Diyarbekir Valisi Kirmastili Süleyman Paşa'nın muhallefatı, Kırşehir ve Beyşehir sancakları mutasarrıfı Silahdar Ali Paşa'nın emval ve emlakının canib-i miriden zabtı, Antalya Voyvodası Civelek Bey'in muhallefat bedeli, Rodos ceziresinde vefat eden İstaka Voyvodası Mahami Kara Mehmed Ağa'nın canib-i miriden zabt olunan muhallefatı, Viranşehir mütesellimi maktul Haydutoğlu Mehmed'in emval ve emlakının hazineden zabtı, Şam'da Surre-i Hümayun Emini Dağdevirenzade Mehmed'in zabt olunan emval ve emlakı, Beypazarı Voyvodası Maktul Küçük Mehmed'in emval ve emlakının zabt ve tahriri, Sivas Valisi Osman Paşa'nın muhallefatı, Şam Valisi Genç Yusuf Paşa'nın muhallefat bahası, Atina kazası sakinlerinden Abdüllatifzade Tatar Hacı Ahmed'in muhallefatı, İzmir'de ikamet eden Kapudan-ı Derya Mehmed Paşa'nın kaffe-i muhallefatının tesbiti, Kandiye Kalesi Bina Emini Hacı Bedri'nin kaffe-i muhallefat ve zimemat ve emlak-ı sairesinin canib-i miriden zabtı ve sair muhallefata dair ahkam kayıdlarını ihtiva eden kuyud-ı ahkam defteri.
6
Tarih: 06/Za/1018 (Hicrî) Dosya No:1 Gömlek No:24 Fon Kodu: İE.MT..
Belgrad'dan gemi ile İstanbul'a gelirken gemileri haydutlar tarafından basılarak nicesi katl ve kendisi mecruh olduğundan ulufesinin tashihine dair Silahdar Mehmed Hasan imzalı arzuhal.
7
Tarih: 10/M /1103 (Hicrî) Dosya No:1102 Gömlek No:48729 Fon Kodu: C..AS..
Rumeli'deki haydut ve şakiler üzerine memur Edirne bostancıbaşısının maiyetinde bulunan üç yüz elli neferlere verilen bahşışlara dair hüküm.
8
Tarih: 21/Ş /1105 (Hicrî) Dosya No:2 Gömlek No:122 Fon Kodu: İE.ŞKRT
Zağra-i Cedid kazası ahalisinin haydut eşkıyasından korunması için her sene sekban tutulmak mutat olup, ücretlerinin kaza ahalisinin ayan ve kudretlileri tarafıandan verilmesi ricasına dair Zağra-i Atik Kadısı Mevlana Abdurrahim imzasıyla yazılan arz.
9
Tarih: 14/B /1109 (Hicrî) Dosya No:11 Gömlek No:976 Fon Kodu: İE.BH..
Tuna nehrinde geşt ü güzarla karakol vazifesi ifa ve eşkıya, haydut mazarratlarını def etmek üzre Eflak voyvodası tarafından inşa edilen üç kıta şayka için birer kıta koğuş ve ikişer kıta saçma topu verilmek üzre telhis.
10
Tarih: 25/N /1109 (Hicrî) Dosya No:15 Gömlek No:1416 Fon Kodu: AE.SMST.II.
Haydut eşkiyasının tepelenmesi için Lofça ve Etrebolu kazalarından çıkarılması ferman buyurulan elli nefer süvarinin isimlerini muhtevi defter. Bu defter Lofça Kadısı Ahmed Efendi tarafından onaylıdır.
11
Tarih: 29/Z /1109 (Hicrî) Dosya No:43 Gömlek No:4265 Fon Kodu: AE.SMST.II.
... Nehri başından geçerken katlolunan iki nefer haydut esirlerinin bahası için yetmiş kuruşun verilmesi hakkında veznedarbaşına tezkere. a.g.tt
12
Tarih: 04/Ş /1127 (Hicrî) Dosya No:76 Gömlek No:3583 Fon Kodu: C..AS..
Anapoli Kalesi ile Gördus Kalesi arasında telhis ve umur-ı mühimme nakil eden memurlara taarruz eden haydutların derdest ve mücazatlarının icrası.
13
Tarih: 04/S /1135 (Hicrî) Dosya No:5 Gömlek No:386 Fon Kodu: İE.ŞKRT
Yanya muzafatından Sadr-ı Azam havaslarından Yoğdaryani Hasıl karye reayasından Papa Kalyo, Papa Vasili ve saire Ergi Kesri kasabası sükkanından olup Yanya'dan kendi kasabasına gider iken haydut eşkıyası tarafından katledilen Kasım'ın varisleri ile Yanya Sancağı Valisi mübaşeretiyle mürafaa olunmasını rica eylediklerine dair Yanya Naibi el-Hac Ahmed imzasıyla yazılan arz.
14
Tarih: 13/C /1137 (Hicrî) Dosya No:5 Gömlek No:396 Fon Kodu: İE.ŞKRT
Karlıeli sancağında sakin ulema, suleha, eimme ve erbab-ı timar ...Valtoz kazası mütemekkinleri vilayetleri deniz kenarı olup, haydut ve eşkıya mazarratı üzerlerinden eksik olmayıp men ve def olunması ricası hakkında ...Valtoz kadısı Feyzullah imzasıyla yazılan arz.
15
Tarih: 27/B /1138 (Hicrî) Dosya No:3 Gömlek No:279 Fon Kodu: İE.ŞKRT
Haydut taifesinden yaz günlerinde kırkar ellişer kişi toplanıp medine-i Galata Marmara nahiyesinde bazı kimselerin hanelerini basarak emval ve erzakını yağma ettiklerine dair Marmara Naibi Ömer imzasıyla yazılan arz.
16
Tarih: 21/M /1144 (Hicrî) Dosya No:275 Gömlek No:12680 Fon Kodu: C..BH..
Ülgün Limanı'nda bulunan sefinesini ve altınlarını gaspeden haydutların derdesti hakkında Zeynel imzalı arzuhal.
17
Tarih: 29/S /1148 (Hicrî) Dosya No:84 Gömlek No:4165 Fon Kodu: C..ZB..
İstanbul civarında Terkos nahiyesi ve Balabanburnu nam mahal yakınında bulunan ormanlıkta on iki haydut bulunduğu haber alındığından üzerlerine varılarak dağıtılmaları. g.tt
18
Tarih: 29/R /1150 (Hicrî) Dosya No:127 Gömlek No:5658 Fon Kodu: C..AS..
Üsküb havalisinde zuhur eden haydut eşkiyasının elde edilerek cezalarının verilmesi hakkında Üsküb nazırıyla cizyedarlarına hitaben yazılan hüküm. g.tt
19
Tarih: 29/Z /1150 (Hicrî) Dosya No:127 Gömlek No:5656 Fon Kodu: C..AS..
Şehirköy ve Drağman Boğazı taraflarında zuhur eden düşman ve haydutların kahr-ı tedmirleri için külliyetli asker sevkinin lazım gelenlere bildirildiğine ve müteferruatına dair Rumeli Valisi Vezir Ahmed Paşa'ya hitaben yazılan hüküm. g.tt
20
Tarih: 29/Ra/1152 (Hicrî) Dosya No:20 Gömlek No:975 Fon Kodu: C..ZB..
İstanbul'da Kemerler civarında Halil Efendi Çiftliği denilen Kırım Hanı Giray Han'ın tasarruflarından olan çiftlik havalisinde otuz kadar haydut eşkıya çıktığından çoğalmadan derdestleri hakkında İstanbul ve Edirne bostancıbaşılarına gönderilen hüküm. g.tt

П.П. Емотиконите идват от маймунясването, не че в архива ги лепят, ще се спукам от смях

[Кухулин]

Конкретен пример ли търсиш или просто дали се използва хайдут?

Би било добре да се изясни в детайли хронологичното развитие на семантиката. Трудно ми е да повярвам например, че израза Жити¼е ха¼дук Веšка Петровиžа съдържа конотации на разбойничество.

[KIZIL DELI]

В кои османски извори се използва думата хайдут "бандит"?

Конкретен пример ли търсиш или просто дали се използва хайдут? Например в мюхимме регистрите (на важни имперски заповеди) хайдут-ешикия-харами-хайрсъз (по мои диагонални впечатления), което си е пар екселапс бандит/разбойник се използава като взаимозаменяем термин. Иначе има литература, ако търсиш нещо конкретно мога да поровя.

@Mishok, аха не дошло!

П.П. В интерес на истината (пак по периферни впечатления), ако трябва да степенуваме честотата на употреба определено върви ешкия-харами-хайрсъз-хайдут.

[Mishok]

За мене книгите за Ф. Тотю (която е по негови спомени) и тази за Панайот Хитов( също по негови спомени) са достатъчни основания.

[Кухулин]

С думи прости хайдути, хайрсъзи, ешкия, клепти, харамии и още ред термини използвани, за да визират бандитската прослойка, върлувала през османския период

В кои османски извори се използва думата хайдут "бандит"?

[KIZIL DELI]

pehotinec, чета явна задявка с мен в последното ти мнение, при това бая примитивна. Та ще се опитам кратичко да ти изясня моята позиция по въпроса, защото гледам имаш някаква превратна представа за това какво евентуално аз бих си мислил. С думи прости хайдути, хайрсъзи, ешкия, клепти, харамии и още ред термини използвани, за да визират бандитската прослойка, върлувала през османския период (нещо съвсем не уникално нито за тази държава, нито за тази географска ширина) са съществували естествено и поради противодействието на държавата са станали причина да се отложи голямо количество документация от най-разнообразен характер, та вземи и се осведоми по въпроса и не ми пришивай абсурдни тези. Съвсем отделен въпрос е дали точно тези хора са носители на идеята за Свобода, която по твои думи не се е зародила от нищото, ами разбира се сигурно е тлеела 5 века, докато й дойде времето. Ако тезата, че хайдутите са носители на идеята за свобода е коректна то по тая логика вероятно и бандата на "Килърите" или пък "Трактора" биха могли да бъдат докарани и като хората, определили евро-атлантическата ориентация на българската политика

Аз само не разбрах, защо не коментира постинга на Арслан

" През август 1723г. една хайдушка дружина, съставена от християни и мюсюлмани, нападнаха около Биглище и Невеста"
"През март 1742г. една хайдушка дружина, начело с хайдутбашията Йове, в коята имало мюсюлмани и християни, действала около селата Сарандиново и Журче, Битолско и Вранище, Охридско."
"От един ферман от 18-27 януари 1704 г. научаваме, че хайдутите "се крият у някои заможни хора, в техните чифлици, зеамети и в техните тимарски села и затова не могат да бъдат хванати"

Ето ти и ятаци (интересен термин, старобългарски сигурно) и народни закрилници и борци за свобода. Всичко това при положение, че Арслан благоволи да каже какъв е източникът на информация де.

@Mishok - позволявам си да ти обърна внимание, че нивото на комуникация във форума е една идея по-високо от лафа в междучасието, което с други думи ще рече, че тук не е място, където просто събираме патриотични картинки, а когато изказваме тези (особено дискусионни) ги придружаваме (или баре се стремим) с агументация. Аз поне така чета включването на messire Woland и да му кажеш, че извор на аргументацията ти са книгите дето си бил чел е извинявай или се ебаваш (което е лошо отношение към останалите участници) или просто не разбираш смисъла на въпроса (което е два пъти по-лошо спрямо останалите).

[pehotinec]

Ми така де, ясен въпрос конкретен отговор

Ако питаме някои , то и хайдути не е имало....Няма достатъчно надлежно заверени документи, а и томовете на СбНУ не се броят, а пък идеята за Свобода - ей така неочаквано се появява от нищото, за да развали отоманския рай. Чак някакви стройни сложни организации едва ли е имало, но без ятаци и изобщо хора , които да помагат, както доброволно така и срещу пари- не става....

[KIZIL DELI]

Въз основа на прочетеното в книгите за Ф. Тотю и Панайот Хитов.

Ми така де, ясен въпрос конкретен отговор

[pehotinec]

Може да се прибави и "Горски пътник" на Раковски. Вярно, че езикът му е много тежък и "особен"-/ това е отделен въпрос/, но бележките , които Раковски е прибавял под линия си имат свое особено битие....А на Mishok като отваря дума , относно Вълчан Войвода бих препоръчал да прочете "Превъплъщенията на вълка- пазител" от Драгомир Петров , което се появи в алманах "Море" през 1983-84 година и беше изпреварило развитието на тогавашното митологично знание в България с цяло едно поколение. Вече е в отделна книга и разбира се е актуална и днес.

[Mishok]

Въз основа на прочетеното в книгите за Ф. Тотю и Панайот Хитов.

[messire Woland]

Хайдутите са били страшно нещо, особено по-опитните. На една чета от около 10 души са се падали към 1000 ятака.

И смяташ, че е така въз основа на ...?

Тука направо става дума за организирано движение, но без ясни идеи за освобождаване. Вълчан воевода обаче е имал доста ясна идея по въпроса и е предложил на Екатерина Велика да заплати цяла една война с Турция, както и пенсиите на вдовиците.

И смяташ, че е така въз основа на ...?

[Mishok]

Хайдутите са били страшно нещо, особено по-опитните. На една чета от около 10 души са се падали към 1000 ятака.
Тука направо става дума за организирано движение, но без ясни идеи за освобождаване. Вълчан воевода обаче е имал доста ясна идея по въпроса и е предложил на Екатерина Велика да заплати цяла една война с Турция, както и пенсиите на вдовиците.

[Арслан]

Из. Непокорните поданици на султана, Документален сборник, Съставител: Петър Петров.
А да цитирам себе си, е "прекалено самоизтъкващо".
Но път темата си струва ровенето:

"През януари 1565г се нарежда спахията Велед, който бил хайдутски ятак, да се арестува и окован да се отведе в Цариград"
"През 1639-1640 хайдутина Трайко бил заловен при своя ятак Чакърджи Улиш".